Sınıq nərdivanlar: karyerada köhnə yanaşmalar artıq işləmir

Onilliklər boyu karyera uğurunun formulu sadə idi: universitetə qəbul olmaq, iş tapmaq, sonra isə karyera nərdivanı ilə yuxarı qalxmaq. Amma indi bu nərdivan gözümüzün önündə dağılır. Karyera nərdivanı sadəcə köhnəlmiş metafora deyil, o, insanların daha maraqlı və məmnunluq gətirən iş tapmasına fəal şəkildə mane olur.

Bunu düşünün: məktəbdə uğurun aydın meyarları var. Məqsəd yaxşı qiymətlər almaqdır. Bu tendensiya başlanğıc vəzifələrdə də davam edir: işçilər maaş artımına və vəzifədə yüksəlişə can atırlar. Hüquq və konsaltinq kimi karyera istiqamətləri ən azı qismən ona görə cəlbedicidir ki, onlar irəliləyiş üçün aydın marşrutlar təklif edir. Sizin üçün şəxsən nəyin vacib olduğu barədə əzablı şəkildə düşünmək əvəzinə, sadəcə növbəti pilləyə qalxa bilərsiniz.

Nərdivan məntiqi belə bir inanca əsaslanır: nə qədər yuxarı, bir o qədər yaxşıdır və inkişaf yalnız başqaları tərəfindən görüldükdə əhəmiyyət kəsb edir. Nərdivan məntiqi Yel Universitetinin ingilis dili professoru Uilyam Derezyeviçin ifadəsi ilə desək, “birinci dərəcəli halqadan tullanma ustaları” yetişdirir. Derezyeviç məşhur məzuniyyət nitqində qeyd edirdi ki, onun tələbələri istənilən formulu yadda saxlaya, istənilən testdən əla qiymət ala və “özlərini aid etməyi qərara aldıqları istənilən iyerarxiyanın sürüşkən dirəyi ilə yuxarı qalxa” bilirlər. Başqa sözlə, onlar mükəmməl şəkildə məşq etdiriliblər.

Bir vaxtlar səhvən məqsədyönlülüyün olmaması kimi qəbul edilən peşəkar kimliyi yenidən düşünmək bacarığı qarşıdakı onilliyin əsas karyera kompetensiyasına çevrilə bilər.

Nərdivan məntiqi əminlik vəd edir: əgər qaydalara əməl etsəm və həyat məktəbində yaxşı qiymətlər alsam, uğur qazanacağam. Amma bu yolun öz bədəli var. Nəticədə siz elə bir oyunda iştirak etdiyinizi görə bilərsiniz ki, əslində onu udmaqda maraqlı deyilsiniz. Üstəlik, özünüzə verdiyiniz dəyəri karyeranızla möhkəm şəkildə bağladıqdan sonra nərdivandan enmək qərarı şəxsiyyətinizin bir hissəsindən imtina etmək kimi görünəcək.

Xoşbəxtlikdən, 2020-ci illər xətti karyera haqqında ənənəvi təsəvvürləri demək olar ki, məhv etdi. İşə münasibəti dəyişən qlobal pandemiya, işəgötürənin sədaqət vədini sarsıdan kütləvi ixtisarlar və süni intellektin inkişafı “nərdivan” metaforasını demək olar ki, köhnəltdi. Bunun əvəzinə biz qeyri-xətti karyera dövrünə daxil olmuşuq.

Qeyri-xətti karyera bir sahə və ya təşkilat daxilində əvvəlcədən müəyyən edilmiş mərhələli inkişafı izləməz. O, üfüqi keçidləri, sahə dəyişikliyini və ya peşəkar yenidənqurmanı əhatə edə bilər. Nərdivan pillələri əvəzinə bu, daha çox su zanbaqlarının yarpaqları üzərində ardıcıl sıçrayışlara bənzəyir: hər sıçrayış inkişaf üçün yeni imkandır. Əvvəllər səhvən məqsədyönlülüyün olmaması kimi qəbul edilən peşəkar kimliyi yenidən düşünmək bacarığı qarşıdakı onilliyin əsas peşəkar kompetensiyasına çevrilə bilər.

Çoxları üçün bu, əla xəbərdir: peşəkar maraqlar heç vaxt səliqəli şəkildə CV sətirlərinə yerləşmək üçün nəzərdə tutulmamışdı. Amma qeyri-xəttiliyə keçid sadəcə yeni metafora tələb etmir; o, hara getdiyini dəqiq bilməmək və bununla barışmaq bacarığı tələb edir. Bunu qeyri-müəyyənliyə dözümlülük adlandırın.

Qeyri-ənənəvi yolun əsas üstünlüyü ondadır ki, o, sizi sizin üçün həqiqətən nəyin vacib olduğunu anlamağa məcbur edir.

Karyerada və həyatda qeyri-müəyyənliyə daha böyük dözümlülük inkişaf etdirmək üçün beş məsləhət:

Öz dayaqlarınızı tapın. Həyatın bəzi aspektlərində əmin olduğumuz zaman, digərlərində qeyri-müəyyənliyi qoruyub saxlamaq daha asan olur. Məsələn, öz dəyərlərinizi aydın başa düşmək və ya müəyyən bir yerdə yaşamaq istəyi karyera və ya münasibətlərdəki qeyri-müəyyənlik hissini yüngülləşdirə bilər. Dayaqlar çətin dövrlərdə sizi saxlayan şeylərdir. Özünüzdən soruşun: gələcəyin nə gətirməsindən asılı olmayaraq, həyatınızın hansı aspektləri dəyişməz qalacaq?

Planlaşdırma horizontunu qısaldın. Əksər insanlar növbəti beş və ya on il üçün plan qurmağa çalışır, sonra isə reallıq planla üst-üstə düşməyəndə özlərini sarsılmış hiss edirlər. Daha qısa planlaşdırma dövrləri ilə işləmək — məsələn, “növbəti altı aydan mənə nə lazımdır?” sualını vermək — zaman keçdikcə qeyri-müəyyənliyə dözümlülüyü artırır. Bu, süni intellekt dövründə daha da vacib olub, çünki 10 illik planlar sürətlə köhnəlir. Sərt plana bağlı qalmaq əvəzinə, karyeranın gələcəyinə yenidən nəzərdən keçirilməyə açıq hipotez kimi yanaşın.

Kimliyinizi şaxələndirin. Qeyri-müəyyənliklə bağlı narahatlıqların çoxu konkret vəzifəyə, şirkətə və ya karyera trayektoriyasına bağlılıqdan yaranır. Pandemiya dövründə yüz minlərlə sadiq əməkdaş amansız şəkildə işdən çıxarılanda çoxları bu dərsi acı təcrübə ilə öyrəndi. İnvestor portfelindəki səhmləri diversifikasiya etməklə fayda qazandığı kimi, biz də həyatda məna və kimlik mənbələrimizi şaxələndirməkdən fayda görürük. Bu, kimliyimizin dayaqlarından biri dağılsa belə, ayaqda qalmağa imkan verir.

Kiçik risklər edin. Qeyri-müəyyənliyə davamlılıq abstrakt şəkildə formalaşmır; o, az əhəmiyyətli naməlum amillərlə təkrar-təkrar qarşılaşmaq sayəsində inkişaf edir. Öyrənməli olacağınız qeyri-müəyyən vəziyyətlərə daxil olduqca, naməlumluqla başa çıxmaq qabiliyyətinizi genişləndirirsiniz. Bestseller müəllifi Ceyms Klirin yazdığı kimi: “Hazırlığın ən yüksək forması konkret ssenarini planlaşdırmaq deyil, qeyri-müəyyənliklə başa çıxa bilən düşüncə tərzidir”.

Qorxu əvəzinə marağı seçin. Qeyri-müəyyənlikdən doğan narahatlığın bir hissəsi beynin fəlakətləşdirmə meyli ilə izah olunur. Qeyri-müəyyənliyi həmişə təhlükə kimi qəbul etmək asandır, amma o, həm də yeni imkanların mənbəyinə çevrilə bilər. Demək olar ki, hər bir elmi kəşf, dünyanı dəyişən biznes və üfüqləri genişləndirən sənət əsəri insanın qeyri-müəyyənlik dumanını aşmağa hazır olması ilə başlayıb. Maraq qorxunun gizlətdiyi imkanları üzə çıxara bilər.

Qeyri-ənənəvi yolun əsas üstünlüyü ondadır ki, sizin üçün nəyin vacib olduğunu özünüz müəyyən etməli olursunuz. Nəyi dəyərləndirməli olduğunuzu sizə işəgötürən demir; bunu müəyyən etmək üçün özünüz zəhmət çəkməlisiniz. Nəticədə isə peşəkar həyatla dəyərlər arasında daha böyük uyğunluq yaranır. Güclü daxili kompas istənilən xəritədən daha faydalıdır.